سه شنبه، ۱۰ اسفند ۱۳۹۵, ۰۶:۴۴
 
 

اردبیل

اردبیل:

واژه اردبیل واژه ای اوستایی است که از دو کلمه آرتا (مقدس) و ویل (شهر) به معنی شهر مقدس ترکیب شده است. شهر اردبیل نخستین بار بر روی لوحه های گلی سومریان در 5000 سال پیش در شهر نیپور باستان به عنوان شهری کوهستانی و با عنوان آراتا ثبت شده است. این شهر در دوران مختلف مرکز ایالت آذربایجان بوده و به نامهای آرتاویل، باذان پیروز، فیروز گرد، دارالارشاد، ادرالملک، دارالعرفان، دارالامان، شهر مقدس (به سبب وجود مدفن اجداد صفوی) ملقب بوده است و به علت قرار داشتن در مسیر جاده ابریشم از رونق اقتصادی بسیاری برخوردار بوده است و برای اولین بار بعد از اسلام موجب تشکیل دولت ملی در ایران گردیده است. به روایت اوستا زرتشت پیامبر ایرانی در کنار رود دائی یتا که امروزه ارس نامیده می شود به دنیا آمد و کتاب خود را در سبلان نوشت و برای ترویج دین خود، روی به شهر بازان پیروز آورد. عده ای به او گرویدند و در این ناحیه جنگی میان زرتشتیان و بت پرستان روی داد که در این جنگ زرتشتیان بر همه روستاها و قصبه های اطراف اردبیل دست یافتند و به افتخار این پیروزی آتشکده ای در اردبیل بنا کردند که امروزه آثار آن در سه فرسنگی این شهر در دهکده ای به نام آتشگاه باقی مانده است. اردبیل در دوره اشکانیان در میان شهرهای آذربایجان جایگاه ویژه ای داشت.
نوشته اند که قهرمانان آذربایجان به نام دهام که از پهلوانان و از نژاد کیان بوده اند، در این دوره از اردبیل برخاسته اند. به این ترتیب، بنای اردبیل را بسیار کهن تر از زمان ساسانی باید دانست. پیش از دوره اسلامی آذربایجان دارای دو مرکز اصلی بود: یکی از این دو مرکز گنجک (به ارمنی گنزک) بود که همان تخت سلیمان امروزی است، اما نام مرکز دیگر در جغرافیای استرابن از قلم افتاده است. در دوره اسلامی این دو مرکز را شیز و اردبیل خوانده اند. می گویند اردبیل بدون شک مرکز تابستانی آذربایجان بوده است. از اواسط تا اواخر دوره ساسانی، اردبیل به تنهایی مرکز آذربایجان به شمار می رفت و سکه های دوره پارتی و ساسانی در این منطقه با علامت اربارات ضرب می شده است. اردبیل به هنگام فتح آذربایجان به دست مسلمانان هم چنان پایتخت این منطقه و مقر مرزبان آن بود.
در دوره ایلخانان گرچه تبریز، به عنوان شهر مهم آذربایجان رو به رشد بود و از لحاظ سیاسی جایگزین اردبیل به شمار می آمد اما اردبیل نیز به عنوان دارالارشاد هنوز از جایگاهی خاص برخوردار بود.اردبیل در دوره صفوی از لحاظ سیاسی و اقتصادی سرآمد شهرهای ایران بود. شاه اسماعیل صفوی قیام خود را از اردبیل آغاز کرد. این شهر در مسیر شاه راه تجاری ایران و اروپا قرار داشت و ابریشم وارده از گیلان، از طریق اردبیل به اروپا صادر می شد. این امر در پیشرفت اقتصادی و افزایش درآمد مردم تاثیری مهم داشت. اردبیل دردوره قاجاریه رونق و شکوه گذشته را باز نیافت و وسعت آن به حدود یک سوم وسعت شیراز می رسید. این منطقه به دلیل قابلیت های بالای اقتصادی, فرهنگی و تجاری در سال 1372 به صورت استان جداگانه از آذربایجان شرقی درآمد و شهرستان ها, شهرها, دهستان ها و روستاهای زیادی را در برگرفت. هر چند اردبیل به استانی مستقل و جداگانه تبدیل شده, اما تاریخ آن با تاریخ سرزمین آذربایجان چندان در آمیخته که بدون توجه به موقعیت تاریخی آذربایجان نمی‎توان سخن از موقعیت تاریخی اردبیل به میان آورد.
سرزمین اردبیل، به سبب آنکه دور آنرا کوه گرفته است در زمان قدیم بر اثر ریزش برف و باران به شکل دریاچه وسیعی بوده است روزی فرمانروای آن حدود که از کنار آن می گذشت از مناظر دلربای اطراف آن انبساط خاطری یافت و آرزوی خود را در امکان خالی کردن آب آن و بنای عمارتی درآن محل، با اطرفیان خویش در میان گذاشت. دو مرد پهلوان به نام «ارده» و «بیل» کمر همت ببستند و کندن مجرائی را برای خالی کردن آب آن به مسابقه قبول نمودند، تا هریک بدین کار توفیق یابد پاداشی از فرمانروا دریافت دارد آن دو در دو نقطه دور از هم، به کندن قسمتی از گدار کوه پرداختند. چون ارده کار خود را نزدیک با تمام دید با خود اندیشید که مبادا تا وی مجرا را به پایان برساند بیل کار را انجام دهد و در مسابقه پیروز گردد، این بود حیلتی کرد و کسی نزد او فرستاد که به دروغ اتمام کار ارده را به اطلاع او برساند و بیل را از ادامه آن باز دارد بیل چون این خبر بشنید غصه مرگ شد و هنگامی که ارده از سرگذشت او آگاهی یافت از رفتار ناجوانمردانه خود پشیمان گردید و با آنکه مجری را کنده و خروج آب را دیده بود خود را از کوه به زیر انداخت و با کشتن خویش، خویشتن را از عذاب وجدان راحت ساخت به هر حال مجری کنده شد و آب از آن طریق، که امروز به نام «دوجاق» بر سر راه شوسه اردبیل به مشگین قرار دارد، خالی گردید و شهری که در جای آن به وجود آمد به حکم فرمانروا، به یاد آن دو پهلوان ناکام «ارده بیل» خوانده شد.

اردبیل با مساحتی بالغ بر 17953 کیلومتر مربع در شمال غرب فلات ایران واقع شده و حدود 09/1 درصد مساحت کل کشور را تشکیل می دهد. این استان بین مختصات جغرافیایی 37.45 تا 39.42 عرض شمالی و 48.55 تا 47.3 طول شرقی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است و از شمال با جمهوری آذربایجان همسایه بوده ونزدیک به 5/282 کیلومتر مرز مشترک آبی وخاکی با این کشور دارد. از سمت شرق با استان گیلان و از سمت غرب با استان آذربایجانشرقی و از جنوب با استان زنجان هم جوار است. استان اردبیل از نواحی سردسیر کوهستانی محسوب می شود و به طورکلی از نظر ویژگیهای حرارتی، سرد بودن ویژگی مشترک تمامی گونه های اقلیمی استان است. حتی قسمت شمالی استان که به جهت پست بودن منطقه دارای اقلیم معتدل است به طور متوسط 50 روز در سال شاهد یخبندان می باشد میزان نزولات جوی در استان اردبیل به طور متوسط بین 250 تا 600 میلی متر در سال نوسان دارد. معروفترین و بزرگترین رشته کوههای استان سبلان و طالش است. سبلان با ارتفاع 4811 متر و وسعتی معادل 6 هزار کیلومتر مربع در بین دو دشت پهناور اردبیل و مشگین در منتهی الیه شرقی رشته کوه قوشا داغ واقع شده و بلندترین نقطه استان به شمار می آید. این آتشفشان خاموش با مناظر بدیع و نعمات فراوان اطراف خود از زیباترین قلل جهان محسوب می شود و پست ترین نقطه آن با ارتفاع 50 متر از سطح دریا در دشت مغان میباشد. کوهستان عظیم وآتش فشان سبلان که به زبان آذری ساوالان خانده می شود از کوه های متعدد بلندی چون صائین ، نرمیق ، قوشه دغ ، و… تشکیل شده است. دامنه های این کوهستان در بخش مرکزی از چهارسو ه شهرستان های مشکین شهر و اهر در شمال ، تبریز در مغرب ، سراب درجنوب و اردبیل در شرق مشرف می باشد. سبلان به شکل مخروط زیبائی است و دهانه آتش فشان خاموش آن در حال حاضر به صورت دراچ ای در آمده است. اطراف این دریاچه در تمام سال پوشیده از برف و یخ است. قله اصلی یا آتش فشان آن به نام "سلطان ساوالان" بلندترین نقطه آذربایجان و پس از دماوند بلندترین قله ایران است. کوهستان ساوالان از کانون های مهم آبگیر دائمی رودهای آذربایجان می باشد. دامنه های شمالی آن به دره رود قره سو و اهرچایی و دامنه های جنوبی آن به شاخه ها ی آجی چای منتهی می گردد. بنابراین سبلان بخش عمده ای از آب های حوضه رود ارس و دریاچه ارومیه را تامین می کند در دامنه های سبلان چشمه های فراوان آب گرم وآب سرد معدنی وجود دارد که در فصول مختلف مورد استفاده اهالی وگردشگران قرار می گیرد. در بالای قله سبلان حفره ای وجود دارد که دهانه آتش فشان سبلان بوده است و امروزه به صورت دریاچه ای در فصل گرم ظاهر میگردد.

 در سال ۱۳۷۲ بر اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی،  اردبیل از استان آذربایجان شرقی جدا و به استانی مستقل تبدیل شد. استان اردبیل از نواحی سردسیر کوهستانی محسوب می شود و به طورکلی از نظر ویژگیهای حرارتی، سرد بودن ویژگی مشترک تمامی گونه های اقلیمی استان است. حتی قسمت شمالی استان که به جهت پست بودن منطقه دارای اقلیم معتدل است به طور متوسط 50 روز در سال شاهد یخبندان می باشد میزان نزولات جوی در استان اردبیل به طور متوسط بین 250 تا 600 میلی متر در سال نوسان دارد. معروفترین و بزرگترین رشته کوههای استان سبلان و طالش است. سبلان با ارتفاع 4811 متر و وسعتی معادل 6 هزار کیلومتر مربع در بین دو دشت پهناور اردبیل و مشگین در منتهی الیه شرقی رشته کوه قوشا داغ واقع شده و بلندترین نقطه استان به شمار می آید. این آتشفشان خاموش با مناظر بدیع و نعمات فراوان اطراف خود از زیباترین قلل جهان محسوب می شود و پست ترین نقطه آن با ارتفاع 50 متر از سطح دریا در دشت مغان میباشد. کوهستان عظیم وآتش فشان سبلان که به زبان آذری ساوالان خانده می شود از کوه های متعدد بلندی چون صائین ، نرمیق ، قوشه دغ ، و… تشکیل شده است. دامنه های این کوهستان در بخش مرکزی از چهارسو ه شهرستان های مشکین شهر و اهر در شمال ، تبریز در مغرب ، سراب درجنوب و اردبیل در شرق مشرف می باشد. سبلان به شکل مخروط زیبائی است و دهانه آتش فشان خاموش آن در حال حاضر به صورت دراچ ای در آمده است. اطراف این دریاچه در تمام سال پوشیده از برف و یخ است. قله اصلی یا آتش فشان آن به نام "سلطان ساوالان" بلندترین نقطه آذربایجان و پس از دماوند بلندترین قله ایران است. کوهستان ساوالان از کانون های مهم آبگیر دائمی رودهای آذربایجان می باشد. دامنه های شمالی آن به دره رود قره سو و اهرچایی و دامنه های جنوبی آن به شاخه ها ی آجی چای منتهی می گردد. بنابراین سبلان بخش عمده ای از آب های حوضه رود ارس و دریاچه ارومیه را تامین می کند در دامنه های سبلان چشمه های فراوان آب گرم وآب سرد معدنی وجود دارد که در فصول مختلف مورد استفاده اهالی وگردشگران قرار می گیرد. در بالای قله سبلان حفره ای وجود دارد که دهانه آتش فشان سبلان بوده است و امروزه به صورت دریاچه ای در فصل گرم ظاهر میگردد.
استان اردبیل یکی از استانهای شمال غربی  ایران است که از شمال به جمهوری آذربایجان، از سمت غرب به استان آذربایجان شرقی، از سمت شرق به استان گیلان کوه‌های تالش و از سمت جنوب به استان زنجان محدود شده‌است. مساحت این استان ۱۷۹۵۳ کیلومتر مربع (حدوداً ۱٫۰۹ درصد از مساحت کل کشور) و جمعیت آن بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر یک میلیون و ۲۲۸ هزار نفر می‌باشد. مرکز این استان شهر اردبیل است. استان اردبیل، طبق آخرین تقسیمات کشوری، از ۱۰ شهرستان، ۲۵ بخش، ۲۴ شهر  و ۶۶ دهستان، تشکیل یافته‌است و یکی از مناطق گردشگری مهم کشور محسوب می گردد. یکی از ویژگی‌های این استان آب و هوای مطبوع و خنک این منطقه در فصل‌های بهار و تابستان است. شهر توریستی  سرعین با آبهای گرم معدنی متعدد در ۳۵ کیلومتری غرب شهر اردبیل یکی از مشهورترین مناطق گردشگری کشور می باشد که همه ساله در فصل گرما میزبان صد‌ها هزار نفر گردشگر از اقصی ‌نقاط ایران و کشورهای خارجی می باشد. شهر توریستی سرعین بیش‌ترین تعداد هتل و هتل آپارتمان‌ را با جمعیت نسبتاً کم ساکن در خود در مقایسه با سایر مناطق گردشگری ایران دارد و مجتمع های آبدرمانی سرعین از جاذبه های گردشگری استان بشمار می رود.

جاذبه های گردشگری استان اردبیل(سرزمین چشمه های بهشتی):
استان اردبیل در شمالغرب ایران و در مجاورت استانهای آذربایجانشرقی ، زنجان ، گیلان و حدود 360 کیلومتر مرز مشترک با جمهوری آذربایجان  یکی از زیباترین نقاط کشور از نظر طبیعی وتاریخی و فرهنگی میباشد .
این منطقه به جهت داشتن اقلیم بی نظیر وآب وهوایی استثنایی از دیرباز و در طول تاریخ مأمن و مسکن انسانها و مهد تمدن ها و فرهنگ های مترقی بوده است ، وجود بیش از 1500 اثر تاریخی بصورت محوطه ها ، تپه ها ، پل ها ، بناها ، قلعه ها و... در جای جای استان از جمله محوطه تاریخی پیرازمیان در مشکین شهر و گیلوان در شاهرود خلخال ، تپه تاریخی نادر در اصلاندوز و آناهیتا در سرعین ، پل پردلیس در شهرستان کوثر و هفت چشمه در اردبیل بقاع شیخ صفی الدین اردبیلی و شیخ جبرائیل و مجموعه بزرگ بازار تاریخی اردبیل و قلعه های اولتان در پارس آباد ، قهقهه در مشکین شهر و قیز قلعه در بیله سوار مؤید این امر میباشد ؛
 از سوی دیگر جاذبه های متنوع طبیعی از جمله وجود بیش 100 چشمه آب گرم و سرد معدنی در شهرهای سرعین ، مشکین شهر ، نیر و کوثر... استان اردبیل را بعنوان مهمترین کانون آبهای معدنی ودرمانی کشور و سرزمین چشمه های بهشتی معروف ساخته است ؛ وجود کوهها ودره های شگرف و زیبا همچون کوه اسطوره ای و مقدس سبلان ، دومین کوه مرتفع ایران و دره اعجاب انگیز شیروان دره سی ، رودهای پُر آب و همیشه جاری ارس ، قزل ازون ، دره رود ، قره سو و بالغلو و... ؛ دریاچه های زیبای شورابیل ، نئور ، سبلان و دشتهای پرمحصول و فراخ اردبیل و مغان و تفرجگاههای چشم نواز فندقلوی نمین وبولاغلار نیر در کنار هوای مطبوع و دلنواز و غذاهای لذیذ محلی و سوغاتی هایی به شیرینی عسل سبلان و حلوای سیاه اردبیل با آیین ها و جشنواره های متنوع ایام نوروز ، کوچ عشایر شاهسون ، جشنواره بابونه نمین و رغایب کلور با نمادهایی از هنرها و صنایع دستی متنوعی همچون قالی ، گلیم و جاجیم ، ورنی و هنرهای چوبی و سفال ، کاشی و تراش سنگ های تزئینی ومحصولات چرمی و... همه وهمه تنها گوشه ای از زیبائیها وجاذبه های استان اردبیل می باشد،
بر اساس آخرین تقسیمات کشوری استان اردبیل شامل شهرستانهای اردبیل، بیله سوار، پارس آباد، خلخال، مشگین شهر، مغان (گرمی)، نمین، نیر، کوثر(گیوی) و سرعین می باشد.
شهرستان اردبیل در 40 کیلومتری مرز ایران و جمهوری آذربایجان قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا 1350 متر بوده و در میان دشت وسیعی به طول 45 کیلومتر و در دامنه کوه سبلان واقع شده است. فاصله این شهرستان تا تهران 558 کیلومتر می باشد. سه محور زمینی مشتاقان را به مرکز استان می رساند محوری که پس از بندر آستارا در گیلان آغاز می شود و از گردنه حیران خیال انگیز می گذرد که چون دستی سحر آمیز بر گریبان منتهی علیه کوههای تالش آویخته است و به نمین که می رسد عریض و دوبانده تا اردبیل ادامه می یابد. محوری دیگر نیز از گیلان به خلخال و اردبیل متصل است که از میان جنگلهای اسالم  می گذرد و در زیبایی و شکوه از محور حیران فراتر است و آبمعدنی گیوی در این محور است و دیگر محوری که حد فاصل آذربایجان شرقی و اردبیل است و آن نیز از شهرستان نیر تا اردبل دوبانده است و آبهای معدنی اغلب در مسیر همین محور است. فاصله فرودگاه تا شهرستان اردبیل 11 کیلومتر و در مسیر جاده آستارا واقع شده است. هوای شهرستان اردبیل در بهار و تابستان معتدل و خنک و مطبوع می باشد.
صنایع دستی و سوغات آن نیز، گلیم، جاجیم، شال، ورنی، مسند، سفال، صنایع چوب، مصنوعات چرمی و قالی بوده و سوغاتیهای آن سرشیر، عسل، حلوای سیاه و شیرینیهای محلی می باشد و غذاهای طبیعی و محلی آن بسیار معروف است که از آن جمله می توان آش دوغ و پیچاق قیمه و چلوکباب مخصوص اردبیل را نام برد.

آثار تاریخی و جاذبه های گردشگری شهرستان اردبیل:
1-مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی: مربوط به دورۀ ایلخانی، صفوی بوده و شامل عمارت چینی خانه، تالار دارالحفاظ (قندیل خانه یا چراغ خانه)، مسجد جنت سرا، خانقاه، چله خانه، شهیدگاه، آرامگاه محی الدین محمد معروف به  ، حرمخانه و آرامگاه شیخ صفی الدین و شاه اسماعیل اول
2- موزه مردم شناسی؛ واقع در میدان عالی قاپو، اول کوچه زینال
3- موزه باستانشناسی و نگارخانه خطایی واقع در میدان عالی قاپو
4- موزه صنایع دستی (حمام شیخ) واقع در میدان عالی قاپو
5- مجموعه بازار سرپوشیده اردبیل که با طاق های جناقی و از بزرگترین بازارهای تاریخی ایران محسوب می شود. قسمت های اصلی بازار عبارتند از: راسته های پیرعبدالملک، قیصریه، کفاشان، علافان، زرگران، سراجان، پنبه فروشان،مسگران، چاقوسازان و آهنگران و سراهای آنها عبارتند از: سرای خشکبار، سرای گلشن، سرای وکیل، سرای زنجیرلو، سرای حاج احمد، سرای حاج شکر، سرای مجیدیه، سرای امام جمعه و سرای دوگوچی. طول تاق نمای مغازه ها به طور متوسط 3 متر و قطر پایه تاق ها 80 سانتی متر می باشد.
6- مسجد میرزاعلی اکبر مرحوم در بازار مربوط به دورۀ قاجاریه
7- مسجد جمعه متعلق به دوره سلجوقی که بر روی تپه تاریخی ساخته شده است.
8- امامزاده صالح و قیزامامزاده سی (حلیمه خاتون در مرکز شهر)
9- مجتمع توریستی شورابیل به وسعت 120 هکتار که در جنوب شهر و با امکانات تفریحی، ورزشی، قایقرانی، پیست های دومیدانی و دوچرخه سواری، شهربازی، رستوران، اماکن اقامتی و اماکن برپائی چادر برای اقامت
10- موزه حیات وحش در خیابان دانشگاه کنار دریاچه شورابیل
11- دریاچه آب شیرین نئور در 48 کیلومتری جنوب شرقی اردبیل به سمت خلخال در ارتفاعات 2500 متری کوهستان باغرو با مساحتی بالغ بر 210 هکتار و عمق متوسط 5 متر از دیدنی ترین دریاچه های کوهستانی کشور با اکوسیستم طبیعی و همچنین ماهی قزل آلای رنگین کمان اعتبار ویژه دارد.
12- آب گرم و آبشار سردابه: در فاصله 25 کیلومتری شرق اردبیل با حدود 7 دهنه چشمه آب معدنی گرم و آبدرمانی جدیدالاحداث منطبق با استانداردهای روز دنیا و آبشار 30 متری دیدنی در منطقه ییلاقی حوالی آن
13- برج شاطر گنبدی روستای صوما در فاصله 5/8کیلومتری شمال اردبیل به شکل برج استوانه ای شکل از داخل و ده ضلعی از خارج به طول اضلاع 62/2 و ازارۀ سنگی 5/1متر مربوط به قرن هفتم هـ.ق
14- مقبره شیخ جبرائیل پدر شیخ صفی الدین اردبیلی در محله کلخوران اردبیل
15- شش باب حمام مربوط به دوران صفوی و قاجار در محلات قدیمی شهر
16- یازده پل تاریخی مربوط به دوران صفوی و قاجار بر روی رودخانه های بالیقلو و قره سو